چاپ و چاپخانه

فرزانه فرجامی

اگر چاپ را انتقال نقش از صفحة چوبي حكاكي شده بر كاغذ بدانيم، در قرن 7ق / 13م در عصر ايلخانان چاپ به ايران راه يافت. گيخاتوخان براي تأمين نياز خود به پول نقد، در 693ق / 1294م دستور داد پول كاغذي (چاو) را، به همان شكلي كه در آن زمان در چين رواج داشت، چاپ كنند. اين پول در «چاوخانة» تبريز چاپ شد.

حروف چاپي نخستين بار در 1038ق / 1629م از اروپا، به تشويق شاه عباس، وارد ايران شد. شواهد نشان مي‌دهد كه حروف چاپي عربي و فارسي، همراه با دستگاه ساده و ابتدايي چاپ، در جلفاي اصفهان در اختيار فرقة مسيحيان كرملي بوده است. نخستين كتاب چاپي در ايران، كتابي به زبان ارمني است كه در 1051ق / 1641م در جلفا و به كوشش كشيشان ارمني چاپ شد. اين كتاب شرح احوال قديسان و گروهي از روحانيان مسيحي بود كه در 705 صفحه با ابعاد 25.5 × 18 و به صورت دو ستوني چاپ شده است.1

در زمان صفويان، افشاريان، و زنديان در زمينة چاپ، فعاليت چنداني صورت نگرفت. تحوّل جدي چاپ در ايران، در زمان فتحعلي شاه روي داد. در اين زمان، به همت عباس ميرزا، چند تن براي آموختن فن چاپ به كشور انگلستان و روسيه اعزام شدند و پس از آموختن اين فن، براي نخستين بار، دستگاه‌هاي چاپ سربي* را به ايران آوردند.2

در همين زمان ميرزا زين‌العابدين تبريزي به دستور عباس ميرزا به روسيه اعزام شد تا فنون چاپ و روش ساختن مركب را فراگيرد. وي پس از بازگشت به ايران، چاپخانه‌اي را در تبريز با حروف سربي راه‌اندازي كرد.3 نخستين كتاب چاپ سربي به نام رسالة فتحنامه دربارة جنگ‌هاي ايران و روسيه، در اين چاپخانه به طبع رسيد. اين چاپخانه تا سال 1245ق / 1829م داير بود.4 اولين چاپخانة سنگي هشت سال پس از چاپ سربي، باز هم به ابتكار عباس ميرزا به ايران وارد شد. اين چاپخانه نيز در تبريز داير گرديد.5

چاپ و نشر كتاب در تهران از سال 1239ق / 1823م آغاز شد. تهران پس از اصفهان و تبريز، سومين شهر از حيث تاريخ چاپ و نشر كتاب در ايران است. فهرست چاپكرده‌هاي چهار دهه و اندي از روزگاران نخستين نشر كتاب در تهران كه به ضميمة كتاب گنجينه اثر ميرزا عبدالوهاب معتمدالدوله به چاپ رسيده است، خود مشتمل بر روايتي از مراحل نخستين كار است. اين فهرست نشان مي‌دهد كه از سال 1239 تا 1282ق / 1823 تا 1866م بيش از 338 عنوان كتاب در تهران انتشار يافته است.6

در عصر ناصرالدين شاه قاجار چاپ رونق بيشتري يافت، چاپخانه‌هاي تازه‌اي تأسيس شد، و براي نخستين بار در ايران روزنامه و مجله منتشر گرديد. انقلاب مشروطة ايران نقطة عطفي در تاريخ چاپ و نشر ايجاد كرد. در آن زمان چاپ كتاب، اعلاميه، روزنامه، و بيانيه‌هاي سياسي رونق بيشتري داشت. پس از جنگ جهاني اول، دورة تازه‌اي در فعاليت‌هاي چاپي ايران آغاز شد و چاپخانه‌هاي دولتي و غيردولتي تازه‌اي تأسيس گرديد. پس از جنگ جهاني دوم نيز شاهد رونق مواد چاپي هستيم؛ در اين زمان چاپخانه‌ها به طور شبانه‌روزي كار مي‌كردند. در 1320ش چاپگران داخلي با دستگاه‌هاي چاپ نظير لاينوتايپ آشنا شدند و در انجام امور چاپ از آن استفاده كردند. در 1335ش چاپخانة عظيم و مجهزي به نام چاپخانة افست تأسيس شد كه نيازهاي كشور را در زمينة كتاب‌هاي درسي تأمين مي‌كرد. در سال 1340ش چاپخانه‌هاي روزنامة كيهان و اطلاعات در توسعه، تجهيز، و تكميل دستگاه‌هاي خود گام‌هاي بلندي برداشتند. از 1350ش به بعد، ماشين‌هاي لاينوترون [1]وارد چاپخانه‌هاي كشور گرديد كه سبب توسعة بيشتر اين مراكز شد.7

در اين زمان، تعداد چاپخانه‌ها در شهر تهران رو به افزايش نهاد به صورتي كه تا اسفند 1355ش تعداد 399 چاپخانه در تهران فعاليت داشت. 48.2 درصد اين چاپخانه‌ها در دهة 1340-1349ش تأسيس شده بود كه گسترش صنعت چاپ را در اين دهه نشان مي‌دهد.8

پس از استقرار نظام جمهوري اسلامي ايران در 1357ش؛ حجم تنوع مطالب چاپي افزايش پيدا كرد. در دهة 1360ش، رايانه در ايران به سرعت رواج يافت و براي حروفچيني مورد استفاده قرار گرفت. كاربرد گستردة رايانه‌هاي شخصي، كار حروفچيني، صفحه‌آرايي، و ديگر فعاليت‌هاي چاپ را تسهيل كرد. استفاده از چاپگرهاي ليزري و پويشگرها [2]در دهة 1370ش چهرة چاپ را دگرگون ساخت. هم اكنون حروفچيني با رايانه و دستگاه‌هاي لاينوترون بزرگ و كوچك و برخي دستگاه‌هاي مشابه انجام مي‌گيرد.9

در حال حاضر، صنعت چاپ، به مدد استفاده از فن‌آوري‌هاي نوين، تحول چشمگيري يافته است.

مآخذ:

آذرنگ، عبدالحسين. آشنايي با چاپ و نشر. تهران: سمت، 1375، ص 102-103.
گلپايگاني، حسن. «تاريخ چاپ و چاپخانه در ايران (2): چاپ چنين آغاز شد»، صنعت چاپ. ش 110، آذر 1370، ص 42-43.
همو. «تاريخ چاپ و چاپخانه در ايران (3): تأسيس اولين چاپخانة سربي در تبريز»، صنعت چاپ. ش 111، دي 1370، ص 44.
«فن كتابت و تصوير و صحافي»، ايرانشهر. تهران: يونسكو، ؟، ج 1، ص 747-748.
سير تكامل چاپخانه و مطبوعات در ايران. تهران: وزارت اطلاعات، 1351، ص 4.
قاسمي، فريد. «سرآغاز چاپ كتاب در تهران: نگاهي به دو فهرست»، جهان كتاب. س پنجم، ش 19-22، دي ـ بهمن 1379، ص 31.
آذرنگ. همان. ص 105-107.
دميرچي، اسماعيل. «آمار 16 سال پيش از چاپخانه‌هاي تهران»، صنعت چاپ. ش 116، مرداد و شهريور 1371، ص 41.
آذرنگ. همان. ص 107-108.